Title: Sadhanachatushtayam Shatkarmani ch Tanavaprabandhane Samagrasvasthyadrushtya Anushilanam Download

Author’s : Dr. Devendra Singh Rajput/Dipaka Vashishtha

Date of Publication (ONLINE) :-08-02-2026
DOI :-10.71037/sanvahak.v2i1.08
Online Publication Certificate No. :- SNVHK/2108

cite this article:
Rajput Dr. Devendra Singh/Vashishtha Dipaka. ”Sadhanachatushtayam Shatkarmani ch Tanavaprabandhane Samagrasvasthyadrushtya Anushilanam”, Published in Sanvahak (संवाहक), ISSN: 3108-1347(Online), Volume-2 | Issue-1, Jan.-March, 2026, Page No. :-48-54. URL : https://sanvahak.gyanvividha.com/wp-content/uploads/2026/09/Dr.-Devendr-singh-rajput-Dipak-vashishth-Sanvahak-vol-2-issue-1-Jan.-March-2026-pp-48-54.pdf

Abstract :  अस्मिन् शोधलेखे षट्कर्माणां—काम्य, निषिद्ध, नित्य, नैमित्तिक, प्रायश्चित्त तथा उपासनात्मककर्मणां—तथा साधनचतुष्टयस्य च समग्रस्वास्थ्यदृष्ट्या विशेषतः मानसिकस्वास्थ्यसंवर्धनस्य सन्दर्भे उपादेयता विवेचिता अस्ति। काम्यकर्माणि फलनिश्चयपूर्वकप्रवृत्त्या मनसि आशा-लक्ष्यबोधं जनयन्ति, येन अवसाद-चिन्तादयः शनैः प्रशाम्यन्ति। निषिद्धकर्मवर्जनं नैतिकसंयमं स्थापयित्वा अपराधबोध-भयादिजन्यतनावनिवारणे सहायकं भवति। नित्यकर्मपालनं जीवननियमितां, मानसिकएकाग्रतां च वर्धयति, यतो मनोदैहिकसन्तुलनं सुदृढं भवति। नैमित्तिककर्माणि जीवनस्य विशेषावस्थासु शोक-भयादिविकारान् संस्काररूपेण शमयन्ति तथा सामाजिकसमर्थनं जनयन्ति। प्रायश्चित्तकर्माणि आत्मशुद्ध्या अपराधबोधं निवार्य मानसिकपरिपक्वतां ददति। उपासनाकर्म तु सगुणब्रह्मचिन्तनपूर्वकं चञ्चलमनः स्थिरीकरोति, अस्तित्वगतशून्यताबोधं निवारयति च। साधनचतुष्टयस्य नित्यानित्यवस्तुविवेकः, इहामुत्रफलभोगविरागः, शमादिषट्कसम्पत्तिः, मुमुक्षुत्वं च मानसिकप्रसादस्य, आत्मसंयमस्य तथा आध्यात्मिकदृढतायाः आधारभूताः सन्ति। एवं औपनिषदिककर्म-साधनदृष्टिः आधुनिकजीवनस्य मानसिकसंकटानां समाधानाय समग्रस्वास्थ्यसंरक्षणस्य प्रभावकरं, सार्वकालिकं च दार्शनिकमाधारं प्रस्तौति।

Keywords : वेदान्तः, षट्कर्माणि, तनावप्रबन्धनम्, साधनचतुष्टयम्।

Publication Details:

Journal : Sanvahak (संवाहक)

ISSN : 3108-1347 (Online)

Published In : Volume-2 | Issue-1, Jan.-March, 2026

Page Number(s) : 48-54

Publisher Name :

 Mrs Anubha Chaudhary | https://sanvahak.gyanvividha.com | E-ISSN : 3108-1347